Handelingsgericht werken (HGW) en executieve functies

In het hedendaagse onderwijs staat de behoefte van de leerling centraal. Handelingsgericht werken (HGW) biedt een systematisch kader om deze behoeften te signaleren, te analyseren en te vertalen naar een passend onderwijsaanbod. De zeven uitgangspunten van HGW – van ‘onderwijsbehoeften centraal’ tot ‘positieve aspecten benutten’ – richten de blik op wat een leerling nodig heeft om de volgende stap in zijn ontwikkeling te kunnen zetten. Deze werkwijze vereist echter een scherp inzicht in de onderliggende redenen waarom een leerling vastloopt.

Vaak liggen aan leer- en gedragsuitdagingen niet alleen cognitieve tekorten ten grondslag, maar zijn het de executieve functies die het verschil maken. Dit zijn de regel- en controlefuncties van het brein: denk aan werkgeheugen, emotieregulatie, flexibiliteit en taakinitiatie. Zij sturen ons gedrag, onze gedachten en onze gevoelens aan en zijn essentieel voor doelgericht handelen. Wanneer deze functies minder ontwikkeld zijn, kan een leerling moeite hebben met plannen, het onthouden van instructies of het beheersen van frustratie.

De combinatie van HGW en kennis over executieve functies is daarom van onschatbare waarde. Waar HGW het wat en waarom van de ondersteuning structureert, bieden executieve functies het verklarende hoe. Ze geven concrete handvatten om te begrijpen waaróm een leerling bijvoorbeeld zijn werk niet kan organiseren (zwakke planning) of snel afhaakt bij tegenslag (moeite met volgehouden aandacht). Deze analyse maakt de onderwijsbehoeften specifieker en scherper.

Dit artikel gaat dieper in op de synergie tussen deze twee concepten. Het laat zien hoe het HGW-cyclus – van signalering tot evaluatie – verrijkt kan worden met een gerichte blik op executieve functies. Het resultaat is een nog krachtigere, meer individueel afgestemde aanpak die niet alleen kijkt naar de leerstof, maar naar de fundamentele vaardigheden die een leerling nodig heeft om tot leren te komen en succes te ervaren.

Veelgestelde vragen:

Wat is het praktische verschil tussen Handelingsgericht Werken en alleen maar kijken naar executieve functies?

Handelingsgericht Werken (HGW) is een breder kader voor het plannen van ondersteuning. Het richt zich op de wisselwerking tussen de leerling, de leerkracht, de groep en de school. Executieve functies zijn hier een belangrijk onderdeel van, maar niet het enige. Bij HGW analyseer je niet alleen de zwakke planning of werkgeheugen van een kind (executieve functies), maar ook bijvoorbeeld de instructiekwaliteit van de leerkracht, de beschikbare tijd voor een taak of de rust in de klas. HGW gebruikt inzichten over executieve functies om tot een concreet handelingsplan te komen dat voor iedereen in de omgeving van het kind duidelijk is. Het gaat dus om de toepassing en integratie in de dagelijkse onderwijspraktijk.

Hoe kan ik als leerkracht een zwakke executieve functie bij een leerling herkennen zonder uitgebreide testen?

Je kunt signalen opmerken in het dagelijks werk. Een leerling met problemen in het werkgeheugen vergeet vaak instructies of weet niet waar hij is gebleven. Moeite met responsinhibitie uit zich in impulsieve antwoorden of door anderen heen praten. Zwakke planningsvaardigheden leiden tot chaotisch werk, geen idee hoe een groot project aan te pakken of altijd als laatste te beginnen. Emotieregulatieproblemen zijn zichtbaar bij frustratie over kleine fouten of snel opgeven. Noteer deze concrete observaties: wat zie je, wanneer en bij welke taak? Dit zijn directe aanknopingspunten voor HGW.

Onze school wil met HGW starten. Waar moeten we absoluut op letten bij de koppeling met executieve functies?

Een goed begin is afstemming binnen het team. Kies één of twee executieve functies waar jullie je eerst op richten, zoals 'taakinitiatie' of 'volgehouden aandacht'. Spreek met elkaar af hoe jullie dit in de klas gaan benoemen en oefenen. Maak het klein en concreet. Een valkuil is om alle functies tegelijk te willen aanpakken. Zorg dat het niet alleen over de 'tekortkomingen' van leerlingen gaat, maar vooral over wat de leerkracht en de schoolomgeving kunnen aanpassen. Denk aan vaste routines, duidelijke dagplanningen of visuele stappenplannen. Dit zijn universele maatregelen die veel leerlingen helpen.

Helpt HGW ook bij jongere kinderen, zoals in groep 3, met executieve functies?

Zeker. Op die leeftijd zijn executieve functies volop in ontwikkeling en kun je veel basis leggen. HGW is hier heel geschikt voor omdat het uitgaat van wat het kind al wél kan. Bij kleuters gaat het om simpele routines: je jas ophangen, materiaal pakken. Je kunt dit ondersteunen met pictogrammen of een stappenkaart (ondersteuning van de omgeving, een kernpunt van HGW). Een zwakke impulscontrole kun je aanpakken door een korte wachttijd in te bouwen na een vraag. Het gaat om kleine, dagelijkse handelingen die je systematisch aanbiedt en oefent, precies zoals HGW voorschrijft.

Is er bewijs dat deze aanpak resultaat heeft?

Onderzoek toont aan dat het expliciet onderwijzen en ondersteunen van executieve functies positieve effecten heeft op het leren en gedrag van leerlingen. De kracht van HGW is dat het deze kennis niet als een op zichzelf staande training benadert, maar integreert in de natuurlijke context van de klas. Leerlingen verbeteren hun vaardigheden het meest wanneer ze deze direct kunnen toepassen in de echte lesstof, met feedback van de leerkracht. Scholen die met HGW werken, melden vaak een systematischer manier van denken over ondersteuning en meer gedeelde taal tussen collega's, wat de kwaliteit van de begeleiding ten goede komt.