Hoe leg je het werkgeheugen uit aan kinderen?

Stel je voor dat je een klein tafeltje in je hoofd hebt. Dit is geen gewoon tafeltje, maar een heel speciaal denktafeltje. Het staat in je hersenen en het is maar heel klein, net groot genoeg voor een paar dingen. Als je een som moet maken, een zin moet onthouden of een nieuwe uitleg probeert te volgen, zet je brein de spullen die je nodig hebt op dat tafeltje. Die spullen zijn de getallen, woorden, plaatjes of ideeën waar je op dat moment mee aan het werk bent.

Dat tafeltje heet je werkgeheugen. Het is de plek in je hoofd waar je informatie even vasthoudt en bewerkt. Net zoals je met je handen een puzzelstukje vasthoudt en draait om te zien waar het past. Het is actief geheugen: je gebruikt het niet om oude herinneringen op te slaan, maar om nú iets te doen. Je werkgeheugen zorgt ervoor dat je de eerste woorden van een zin nog weet tegen de tijd dat je het laatste woord leest, of dat je de tussenstap van een rekensom niet vergeet voordat je het antwoord opschrijft.

Het lastige is: dat denktafeltje is snel vol. Er past maar een beperkt aantal dingen op. Als er te veel spullen liggen, kan er iets afvallen. Daarom is het soms moeilijk om veel instructies tegelijk te onthouden of om je te concentreren als er veel afleiding is. Het goede nieuws is dat je dit werkgeheugen, net als een spier, kunt trainen. Door te oefenen leer je informatie beter te ordenen en efficiënter te gebruiken, zodat je dat kleine, maar superbelangrijke tafeltje in je hoofd optimaal benut.

Vergelijk het werkgeheugen met een schoolbord dat je steeds weer schoonveegt

Stel je voor dat je werkgeheugen een schoolbord in je hoofd is. Het is niet groot, maar het is superhandig. Wanneer je een som moet uitrekenen, schrijf je de getallen eerst op dat bord. Als je een zin moet onthouden om op te schrijven, zet je de woorden er even op.

Dit schoolbord is speciaal: het raakt snel vol. Om iets nieuws op te schrijven, moet je vaak iets ouds wegvegen. De som die je net hebt uitgerekend, veeg je weg om plaats te maken voor de spellingregel. Dat is normaal! Het werkgeheugen houdt dingen maar even vast, net zolang als je ze nodig hebt voor de taak die je nu doet.

Soms moet je informatie langer bewaren. Dan kopieer je het van het schoolbord (het werkgeheugen) naar een groot notitieboek in je hoofd: het langetermijngeheugen. Daar staat het veilig opgeslagen. Je werkgeheugen haalt het er weer af als je het nodig hebt, zoals een formule tijdens een toets.

Als het schoolbord te vol of te rommelig wordt, wordt het lastig werken. Dan kun je getallen vergeten of de instructie van de juf kwijtraken. Goede strategieën helpen: hardop zeggen wat je moet onthouden is als het onderstrepen van een belangrijk woord op het bord. Een taak in stapjes doen is als het bord in vakjes verdelen.

Door te oefenen, wordt het veegen en opnieuw schrijven soepeler. Je leert sneller belangrijke dingen te herkennen en onbelangrijke dingen meteen weg te vegen. Zo gebruik je jouw schoolbord op de beste manier!

Speel spelletjes die het werkgeheugen in de praktijk brengen

Het werkgeheugen train je het beste door het gewoon te gebruiken. Spelletjes zijn hier perfect voor, omdat ze leuk zijn en je brein uitdagen zonder dat het voelt als leren. Het gaat erom dat je informatie even vasthoudt en er dan iets mee doet.

Klassiek memory is een topvoorbeeld. Je moet de locatie en het plaatje van elke omgedraaide kaart onthouden. Je werkgeheugen houdt deze plekken vast totdat je een match vindt. Maak het moeilijker door met meer kaarten te spelen of regels toe te voegen, zoals dat je een zin moet zeggen voordat je mag draaien.

‘Ik ga op reis en ik neem mee...’ is een geweldig spel voor het auditieve werkgeheugen. Elke speler herhaalt de hele groeiende lijst en voegt dan een nieuw item toe. Je moet de woorden in de juiste volgorde houden, wat steeds zwaarder wordt voor je interne notitieblok.

Simone zegt’ (of ‘Commando’) traint het werkgeheugen en de inhibitie. Kinderen moeten de instructie onthouden (‘Simone zegt: raak je neus aan’) en controleren of deze begint met de magische woorden. Ze moeten de actie onderdrukken als ‘Simone zegt’ ontbreekt, wat veel mentale controle vraagt.

Kaart- of bordspellen zoals ‘Uno’ of een eenvoudig strategisch spel vragen constant om het bijhouden van regels, je eigen kaarten en soms de kaarten van anderen. Je maakt continu plannen en past ze aan op basis van nieuwe informatie, een echte workout voor je werkgeheugen.

Dagelijkse routines bieden ook kansen. Vraag je kind om drie dingen tegelijk te doen: ‘Zet je beker in de keuken, hang je jas op en pak je schriften.’ Dit traint het vasthouden en uitvoeren van meerdere instructies. Begin met twee opdrachten en bouw langzaam op.

Door regelmatig dit soort spellen te spelen, oefen je de ‘spier’ van het werkgeheugen. Het wordt sterker en kan meer informatie langer vasthouden, wat helpt bij alles van rekenen tot het volgen van een les.

Veelgestelde vragen:

Hoe kan ik mijn kind uitleggen wat werkgeheugen is zonder moeilijke woorden?

Je kunt het vergelijken met een klein bakje in je hoofd. Stel je voor: je bent een kok die soep maakt. Je werkgeheugen is het aanrecht waar je de groenten legt die je op dit moment snijdt: de wortel, de prei en de aardappel. Je kunt er maar een paar tegelijk neerleggen. Als je klaar bent met snijden, gaan ze in de pan (je langetermijngeheugen) en maak je het aanrecht vrij voor nieuwe groenten. Als je te veel groenten tegelijk op het aanrecht probeert te leggen, valt er iets af. Zo werkt het ook in je hoofd. Het werkgeheugen houdt de dingen vast waar je nú mee bezig bent, zoals een telefoonnummer dat je even moet onthouden of de som die je uitrekent.

Mijn kind vergeet vaak instructies. Heeft dat met het werkgeheugen te maken?

Ja, dat kan zeker een teken zijn dat het werkgeheugen vol of even afgeleid is. Als je zegt: "Doe je jas aan, pak je tas en vergeet je boterhammendoos niet", zijn dat drie taken. Een kind moet die informatie vasthouden en afvinken terwijl het het doet. Soms is het 'bakje' al vol met andere gedachten, of is er te veel afleiding. Je kunt helpen door kortere, duidelijke stapjes te geven. Eerst: "Doe je jas aan." Pas als dat klaar is, geef je de volgende opdracht: "Pak nu je tas." Zo belast je het werkgeheugen minder. Het is geen kwestie van niet willen luisteren, maar van een beperkte ruimte voor actieve informatie.

Zijn er spelletjes die het werkgeheugen van kinderen versterken?

Zeker. Simpele spelletjes waarbij je dingen moet onthouden en gebruiken, zijn goede oefeningen. Denk aan 'Ik ga op reis en neem mee...'. Hierbij moet het kind alle eerder genoemde items in de juiste volgorde onthouden en er een toevoegen. Memory is ook een klassieker, waarbij het kind de locaties van kaarten moet bijhouden. Een ander spel: leg een paar voorwerpen op tafel, laat je kind even kijken, dan doet het de ogen dicht en haal je één voorwerp weg. Welk is er weg? Dit soort activiteiten vraagt om het vasthouden en bewerken van informatie in het hoofd, en dat is precies wat het werkgeheugen doet. Regelmatig kort spelen heeft meer effect dan af en toe een lange sessie.