Wat is overexcitability bij hoogbegaafde kinderen?

Hoogbegaafdheid wordt vaak vereenvoudigd tot een hoog IQ of uitzonderlijke schoolprestaties. De realiteit is echter complexer en diepgaander. Een cruciaal, maar vaak over het hoofd gezien aspect van het innerlijke leven van hoogbegaafde kinderen, is het concept overexcitability (OE) of overprikkelbaarheid. Dit is geen medische diagnose of stoornis, maar een aangeboren neurologische eigenschap die de manier waarop een kind de wereld ervaart, fundamenteel vormgeeft.

De term is afkomstig van de Poolse psychiater en psycholoog Kazimierz Dabrowski. Hij beschreef overexcitabilities als een verhoogde intensiteit van reacties op prikkels, zowel intern als extern. Het is een andere manier van zijn: het zenuwstelsel is als het ware fijner afgesteld, waardoor ervaringen intenser worden waargenomen, verwerkt en beleefd. Dit uit zich in een diepgaand gevoelsleven, een onstuitbare nieuwsgierigheid, een scherp oog voor detail of een overweldigende stroom van ideeën.

Dabrowski onderscheidde vijf vormen van overexcitability: de psychomotorische, zintuiglijke, intellectuele, beeldende en emotionele. Bij hoogbegaafde kinderen komen deze vaak in combinatie voor en zijn zij een directe uiting van hun ontwikkelingspotentieel. Het begrijpen van OE is daarom niet slechts een academische oefening; het is een sleutel tot het begrijpen van het gedrag, de sterktes en de uitdagingen van een hoogbegaafd kind in het dagelijks leven.

Veelgestelde vragen:

Mijn kind huilt soms om dingen die voor anderen onbelangrijk lijken, zoals een verdrietig verhaal in het nieuws. Is dit een teken van overexcitability?

Ja, dat kan heel goed. Dit gedrag past waarschijnlijk bij psychomotorische overexcitability. Hoogbegaafde kinderen verwerken prikkels en emoties vaak intenser. Wat voor een ander kind een vluchtig gevoel is, kan bij hen een diepe, lichamelijke reactie oproepen. Die tranen zijn geen aanstellerij, maar een uiting van een sterk invoelend vermogen en een diepgaande verwerking van wat ze hebben gezien of gehoord. Het helpt om deze emoties serieus te nemen en te benoemen: "Ik zie dat dit je heel verdrietig maakt. Dat begrijp ik, het vond ik ook een naar bericht." Zo help je je kind zijn emoties te plaatsen zonder ze af te zwakken.

Hoe kan ik mijn kind helpen dat eindeloos doorvraagt en nooit tevreden lijkt met een antwoord? Het put me soms uit.

Die eindeloze stroom vragen is een klassiek kenmerk van intellectuele overexcitability. Je kind is niet onbeleefd, maar gedreven door een intense honger naar kennis en verbanden. In plaats van altijd het volledige antwoord te geven, kun je de vraag terugkaatsen: "Wat denk jij zelf?" of "Hoe zouden we dat kunnen uitzoeken?" Ga samen naar de bibliotheek of zoek naar betrouwbare bronnen online. Accepteer ook dat je niet alles weet. Zeg: "Dat is een fantastische vraag. Ik weet het antwoord niet, laten we het samen opschrijven om later uit te zoeken." Dit erken je zijn nieuwsgierigheid en leer je hem zelfstandig onderzoek doen. Zorg wel voor duidelijke momenten waarop de 'vraagmodus' even pauze heeft, bijvoorbeeld tijdens het eten of voor het slapengaan.

Onze dochter heeft extreme moeite met veranderingen of onverwachte gebeurtenissen. Waarom is dat zo en wat kunnen we doen?

Deze moeite met verandering komt vaak voort uit een combinatie van overexcitabilities. Haar intellectuele behoefte aan voorspelbaarheid en logica botst met de chaotische realiteit. Daarnaast kan ze sensorisch overgevoelig zijn voor de nieuwe geluiden, geuren of visuele indrukken die bij verandering horen. Structuur en voorspelbaarheid zijn voor haar geen luxe, maar een noodzaak. Help haar door veranderingen van tevoren zo duidelijk mogelijk aan te kondigen. Gebruik een kalender of dagplanning. Bij onverwachte wendingen is het goed om even tijd te nemen om het nieuws te verwerken. Benoem wat er gebeurt en erken haar gevoel: "Ik snap dat dit vervelend voor je is, we hadden iets anders afgesproken. Nu gaan we eerst even dit doen." Een vaste routine geeft houvast.

Is overexcitability hetzelfde als een stoornis zoals ADHD of autisme?

Nee, overexcitability is op zichzelf geen stoornis of diagnose. Het is een verzameling intense reactiepatronen die horen bij een hoogsensitief zenuwstelsel, wat vaak voorkomt bij hoogbegaafdheid. De uiterlijke kenmerken kunnen soms lijken op die van ADHD (bijvoorbeeld rusteloosheid bij psychomotorische overexcitability) of autisme (behoefte aan routine bij intellectuele overexcitability). Dit maakt het lastig. Het grote verschil zit in de oorzaak. Bij overexcitability komt de intense reactie voort uit een enorme innerlijke drive, diepe gedachten of sterke zintuiglijke waarneming, niet uit een tekort aan aandacht of een andere manier van informatieverwerken. Een goede specialist kan dit onderscheid maken. Het is geen ziekte, maar een manier van zijn die begeleiding nodig heeft om goed mee om te leren gaan.