Wat zijn de 7 principes van handelingsgericht werken?

In het hedendaagse onderwijs en de jeugdhulpverlening staat het handelingsgericht werken (HGW) centraal als een krachtig en systematisch kader. Het is geen vastomlijnde methode, maar veeleer een denk- en werkwijze die gericht is op het creëren van een optimale en inclusieve ontwikkelomgeving voor elke leerling of cliënt. De focus verschuift hierbij van het diagnosticeren van problemen naar het praktisch organiseren van ondersteuning.

De essentie van HGW wordt samengevat in zeven leidende principes. Deze principes vormen de pijlers onder een cyclisch proces van signaleren, begrijpen, plannen en uitvoeren. Ze bieden professionals een gemeenschappelijke taal en een helder kompas bij het nemen van weloverwogen beslissingen, altijd met hetzelfde doel voor ogen: het versterken van de ontwikkelkansen van het kind of de jongere binnen zijn of haar context.

Dit artikel gaat dieper in op deze zeven fundamentele uitgangspunten. We zullen elk principe ontleden en concretiseren, zodat de meerwaarde en de onderlinge samenhang duidelijk worden. Het begrijpen van deze principes is de eerste cruciale stap om handelingsgericht werken effectief te kunnen implementeren in de dagelijkse praktijk.

Veelgestelde vragen:

Wat is het eerste principe van HGW en waarom is dat de basis?

Het eerste principe is 'De onderwijsbehoeften van de leerling staan centraal'. Dit is de fundering omdat alle andere principes hierom draaien. Het gaat er niet om wat het label of de diagnose van een kind is, maar om wat dit specifieke kind nodig heeft om een bepaald doel te bereiken. Denk aan vragen als: Wat heeft deze leerling nodig om deze rekenles te begrijpen? Of: Welke instructie, tijd of ondersteuning is nodig om tot leren te komen? Door hier steeds naar te kijken, verschuift de focus van het probleem naar de oplossing. De leraar en het team denken in termen van behoeften, wat direct aansluit bij het tweede principe: de wisselwerking tussen de leerling en zijn omgeving.

Hoe pas je het principe 'wisselwerking' in de praktijk toe?

Het principe van wisselwerking betekent dat je het gedrag of de moeilijkheid van een leerling nooit op zichzelf bekijkt. Je kijkt altijd naar de interactie tussen het kind en zijn omgeving: de leerkracht, de klasgenoten, de lesmethode, de schoolomgeving en thuis. Stel, een kind is vaak onrustig tijdens de kring. In plaats van te zeggen "Het kind kan niet stilzitten", vraag je: "Wat gebeurt er in de kring dat de onrust mogelijk oproept?" Misschien duren de gesprekken te lang, is de instructie onduidelijk of zijn er weinig voorspelbare rituelen. De oplossing kan dan liggen in het aanpassen van de kring (de omgeving) in plaats van alleen het kind te trainen stil te zitten. Je onderzoekt wat in de situatie veranderd kan worden om het voor het kind wel te laten lukken.

Wat wordt bedoeld met 'positieve aspecten zijn van groot belang'?

Dit principe is een bewust tegenwicht tegen een te eenzijdige focus op problemen en tekorten. Het vraagt van leerkrachten en teams om ook expliciet te kijken naar wat een leerling wél kan, waar zijn krachten en interesses liggen, en wat er al goed gaat in de omgeving. Dit is niet gewoon een positief compliment. Het heeft een functie. Deze positieve aspecten zijn de bouwstenen voor groei. Als je weet dat een kind goed kan samenwerken, kun je dat inzetten bij een vak waar het moeite mee heeft. Ziet een leerkracht dat een bepaalde aanpak bij één kind goed werkt, dan kan die mogelijk ook voor anderen helpen. Het werken vanuit krachten maakt de aanpak praktischer en geeft meer motivatie bij zowel de leerling als de begeleider.

Kun je een voorbeeld geven van hoe de principes 'systematisch en transparant' samenwerken?

Zeker. Stel, er zijn zorgen over de leesontwikkeling van een leerling. 'Systematisch werken' betekent dat je niet direct gaat gissen, maar een plan volgt: je verzamelt eerst gegevens (toetsresultaten, observaties), bespreekt deze in het team, formuleert een concreet doel ("Over 10 weken leest hij AVI-M4 op tempo") en bedenkt welke aanpassingen in instructie en tijd nodig zijn. Vervoor komt 'transparantie' om de hoek kijken. Dit houdt in dat je al deze stappen duidelijk communiceert met alle betrokkenen: je legt de ouders uit welke gegevens je gebruikt, welk doel je stelt en welke hulp je gaat geven. Ook met de leerling zelf bespreek je wat je gaat doen en waarom. Iedereen is op de hoogte van het plan, de voortgang en de redenen achter de keuzes. Dit schept duidelijkheid en maakt samenwerking mogelijk.