Wat zijn de vier angsten van het existentialisme?

Het existentialisme, een filosofische stroming die in de twintigste eeuw tot volle bloei kwam, plaatst de eenzame, vrije mens in een doelloos universum centraal. Waar traditionele denksystemen vaak troost bieden in vaste regels of een goddelijk plan, ontneemt het existentialisme deze zekerheden. De mens is volgens denkers als Jean-Paul Sartre, Søren Kierkegaard en Martin Heidegger gedoemd tot vrijheid, een schijnbaar positief concept dat in de praktijk een enorme last met zich meebrengt. Deze last manifesteert zich in fundamentele angsten die voortkomen uit ons bestaan zelf.

Deze angsten zijn geen pathologische fobieën, maar existentiële grondstemmingen die het menselijk leven kenmerken. Zij vormen het onvermijdelijke gevolg van het besef dat wij verantwoordelijk zijn voor het geven van betekenis aan ons eigen leven, zonder op een hoger doel of vaste morele code te kunnen terugvallen. Het is een confrontatie met de leegte en de absurditeit van het bestaan.

In dit artikel onderzoeken we de vier kernangsten die uit dit filosofische perspectief voortvloeien: de angst voor de vrijheid en de daarmee gepaard gaande verantwoordelijkheid, de angst voor de dood en het niets, de angst voor leegte en absurditeit, en ten slotte de angst voor authenticiteit en het oordeel van anderen. Het begrijpen van deze angsten is geen oefening in pessimisme, maar een eerste stap naar een authentiek en zelfbewust leven, waarin men de last van de vrijheid durft te dragen.

Veelgestelde vragen:

Wat wordt er precies bedoeld met 'angst voor de leegte' of 'angst voor het niets'?

Die angst verwijst naar het besef dat het leven op zich geen vaststaande, van buitenaf gegeven betekenis heeft. In tegenstelling tot een religieus wereldbeeld of een strikte sociale rol, stelt het existentialisme dat de mens 'tot betekenis veroordeeld is'. Die moet hij zelf scheppen door zijn keuzes en daden. Die leegte of dat niets is de afgrond die onder onze zelfbedachte zekerheden ligt. Het is de angst die opkomt als we beseffen dat onze waarden en doelen slechts door onszelf zijn opgericht en dus ook wankel zijn. We moeten zelf de grond onder onze voeten blijven maken, en dat besef kan verlammend zijn.

Is de 'angst voor vrijheid' niet tegenstrijdig? Vrijheid is toch iets positiefs?

Voor existentialisten als Sartre is vrijheid inderdaad de kern van de mens, maar dat maakt het niet per se comfortabel. De angst voor vrijheid ontstaat uit de overweldigende verantwoordelijkheid die ermee gepaard gaat. Omdat er geen god of vaststaand lot is dat onze keuzes rechtvaardigt, zijn wij volledig aansprakelijk voor onze daden en hun gevolgen. Die last kan zo zwaar zijn dat mensen in 'kwade trouw' vluchten: ze doen alsof ze niet vrij zijn en verschuilen zich achter dogma's, routines of het oordeel van anderen. De angst is dus voor het gewicht van de soevereiniteit die we dragen.

Hoe uit de angst voor authenticiteit zich in het dagelijks leven?

Die angst speelt op wanneer we moeten breken met verwachtingen van familie, vrienden of de maatschappij om trouw te blijven aan onszelf. Stel, je volgt een studie omdat je ouders dat willen, maar je voelt dat het niet bij je past. De angst voor authenticiteit is de vrees voor de reacties, de teleurstelling of het isolement dat kan volgen als je je eigen weg kiest. Het is de spanning tussen het comfort van conformiteit en de moeizame, eenzame weg van zelfverwerkelijking. Kierkegaard zag dit als een stap in het 'worden tot een enkeling', wat vaak gepaard gaat met schuldgevoel tegenover de groep die je 'verlaat'.

Wordt de dood in het existentialisme alleen als angst gezien?

Niet uitsluitend. De dood is de ultieme grens die al onze mogelijkheden beëindigt, en dat besef kan diepe angst oproepen. Heidegger noemde dit een 'angst voor het zijn-ten-dode'. Maar deze angst heeft ook een positieve, activerende functie. Omdat de dood elk moment kan komen, maakt ze ons leven dringend en kostbaar. Ze dwingt ons om na te denken over wat we met onze eindige tijd willen doen. Zonder de dood zouden we onze keuzes kunnen uitstellen. De existentiële angst voor de dood is dus ook een aansporing om nu te leven en niet te versluimeren in anonieme, alledaagse routines.