Welke aandoeningen komen vaak samen met dyslexie voor?

Dyslexie staat zelden op zichzelf. Bij veel kinderen en volwassenen met een dyslexiediagnose komen ook andere, specifieke leer- of ontwikkelingsuitdagingen voor. Dit fenomeen, waarbij twee of meer aandoeningen gelijktijdig optreden, noemen we comorbiditeit. Het is cruciaal om dit te onderkennen, omdat bijkomende aandoeningen het leerproces en het dagelijks functioneren extra kunnen belasten en een zuiver beeld van de ondersteuningsbehoeften kunnen vertroebelen.

De meest voorkomende comorbiditeit is ongetwijfeld met dyscalculie. Waar dyslexie de verwerking van taal bemoeilijkt, uit dyscalculie zich in hardnekkige problemen met rekenen en getalbegrip. Onderzoek suggereert een significante overlap, mogelijk omdat beide aandoeningen gerelateerd zijn aan fundamentele processen in het werkgeheugen en het automatisch verwerken van symbolen (letters en cijfers).

Daarnaast is er een opvallende samenhang met aandachtstekortstoornissen, zoals ADHD. De concentratieproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit bij ADHD kunnen het al complexe proces van leren lezen en spellen verder verstoren. Omgekeerd kunnen de frustratie en mentale inspanning door dyslexie zich uiten in concentratiegebrek, wat soms ten onrechte als primair aandachtstekort wordt gezien. Een zorgvuldige, gedifferentieerde diagnose is hier essentieel.

Ook ontwikkelingsstoornissen op het gebied van spraak en motoriek komen frequent voor. Dysfatische ontwikkeling (problemen met de mondelinge taalproductie) en Developmental Coordination Disorder (DCD) of dyspraxie (coördinatie- en planningsmoeilijkheden) delen vaak de onderliggende neurologische basis met dyslexie. Deze combinaties kunnen een cumulatief effect hebben op het zelfvertrouwen en de schoolse prestaties van een kind.

Ten slotte verdienen ook psychosociale moeilijkheden vermelding. De ervaren frustraties, faalangst en het risico op een laag zelfbeeld zijn geen officiële diagnoses, maar wel veelvoorkomende secundaire gevolgen van ongediagnosticeerde of onvoldoende ondersteunde dyslexie, zeker in combinatie met andere aandoeningen. Een holistische benadering die ál deze aspecten in kaart brengt, is daarom de sleutel tot effectieve ondersteuning.

Leer- en ontwikkelingsstoornissen die vaak naast dyslexie optreden

Dyslexie komt zelden geïsoleerd voor. Bij een meerderheid van de individuen met dyslexie wordt ten minste één andere leer- of ontwikkelingsstoornis vastgesteld. Deze gelijktijdige voorkomen, ook wel comorbiditeit genoemd, betekent dat de uitdagingen elkaar kunnen versterken en een geïntegreerde aanpak vereisen.

Dyscalculie is een frequente comorbiditeit. Waar dyslexie de verwerking van taal beïnvloedt, tast dyscalculie het begrip van getallen en rekenvaardigheden aan. Beide stoornissen hebben mogelijk gemeenschappelijke wortels in problemen met het verwerken van symbolische informatie en het automatiseren van basisvaardigheden.

Een andere veel voorkomende combinatie is die met dysorthografie, oftewel een spellingsstoornis. Hoewel dit vaak als onderdeel van dyslexie wordt gezien, kan het op zichzelf staan. De problemen met fonologisch bewustzijn en het onthouden van woordbeelden die bij dyslexie horen, leiden direct tot aanhoudende moeilijkheden met correct spellen.

Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD), met name het overwegend onoplettende type, komt opvallend vaak samen met dyslexie voor. De gedeelde uitvoerende functiestoornissen, zoals problemen met werkgeheugen en verwerkingssnelheid, kunnen bij beide diagnoses een rol spelen en het leren complexer maken.

Developmental Coordination Disorder (DCD), ook bekend als dyspraxie, wordt regelmatig geobserveerd. Naast leesproblemen hebben deze kinderen significante moeilijkheden met motorische coördinatie, wat zich uit in onhandigheid, een slecht handschrift (dysgrafie) en problemen met planning van bewegingen.

Specifieke taalstoornissen (SLI) overlappen sterk met dyslexie. Beide hebben te maken met fonologische verwerkingsproblemen. Terwijl dyslexie zich vooral uit in geschreven taal, zijn bij SLI ook de mondelinge taalvaardigheden, zoals de woordenschat en zinsbouw, aangedaan.

Tenslotte komen ook internaliserende stoornissen zoals angst en depressie vaker voor. Deze worden vaak gezien als secundaire gevolgen van de chronische frustratie, faalervaringen en academische stress die gepaard kunnen gaan met de eerder genoemde leeruitdagingen.

Gedrags- en emotionele uitdagingen in verband met dyslexie

De leeruitdagingen bij dyslexie hebben vaak een directe en diepgaande impact op het emotionele welzijn en gedrag. Deze uitdagingen zijn geen onderdeel van de dyslexie zelf, maar ontstaan veelal als reactie op aanhoudende frustratie, mislukking en onbegrip.

Een veelvoorkomend probleem is faalangst. Door herhaalde negatieve ervaringen met lezen en sporen ontwikkelen kinderen een intense angst om fouten te maken. Dit kan leiden tot vermijdingsgedrag, zoals niet willen voorlezen of weerstand tegen huiswerk. Deze angst kan zich uitbreiden naar andere vakken en situaties, ook waar geen leesprobleem is.

Een laag zelfbeeld en zelfvertrouwen zijn kernproblemen. Kinderen vergelijken zichzelf continu met klasgenoten en trekken vaak de conclusie: "Ik ben dom." Dit gevoel van incompetentie kan het fundament van hun zelfwaardering aantasten. Ze internaliseren het idee dat ze, ondanks hun inspanningen, fundamenteel tekortschieten.

Frustratie over de eigen beperkingen kan zich uiten in externaliserend gedrag. Dit kan variëren van boze uitbarstingen en oppositioneel gedrag tot clownesk gedrag in de klas om de aandacht af te leiden van de leerproblemen. Soms wordt dit ten onrechte geïnterpreteerd als ADHD of een gedragsstoornis.

Andere kinderen ontwikkelen net internaliserende problemen. Zij trekken zich emotioneel terug, worden somber, angstig of apathisch. Het risico op ontwikkelen van depressieve klachten en sociale isolatie is reëel, omdat ze zich schamen of moeite hebben met sociale interacties die van lezen afhangen.

De constante mentale inspanning die lezen kost, leidt tot oververmoeidheid en schoolmoeheid. Het cognitieve systeem raakt snel overbelast, wat zich kan uiten in lusteloosheid, hoofdpijn en een algemeen gebrek aan motivatie voor alles wat met school te maken heeft.

Het is cruciaal om deze gedrags- en emotionele signalen te herkennen als mogelijke gevolgen van de onderliggende dyslexie. Vroege onderkenning, adequate begeleiding, erkenning van sterke kanten en het creëren van succeservaringen zijn essentieel om deze secundaire problemen te voorkomen of te verminderen.

Veelgestelde vragen:

Mijn kind heeft dyslexie en heeft ook enorme moeite met rekenen. Kan dit samenhangen?

Ja, dat kan zeker samenhangen. De combinatie van dyslexie en rekenproblemen komt vaak voor. Dit wordt soms dyscalculie genoemd, maar het kan ook gaan om algemenere rekenmoeilijkheden. De samenhang zit vaak in de onderliggende denkprocessen. Bijvoorbeeld het werkgeheugen, dat bij beide taken belangrijk is, of moeite met het snel ophalen en automatiseren van feiten (zoals tafels of spelling). Ook symbolen herkennen en verwerken is een gedeelde vaardigheid; bij lezen zijn dat letters, bij rekenen zijn dat cijfers en wiskundige tekens. Het is daarom verstandig om bij ernstige rekenproblemen ook hier extra onderzoek naar te laten doen, zodat de begeleiding op beide gebieden kan worden afgestemd.

Is het normaal dat iemand met dyslexie ook vaak onhandig is en snel dingen omstoot?

Dat komt regelmatig voor. Veel mensen met dyslexie hebben ook kenmerken van DCD, Developmental Coordination Disorder. Dit wordt soms dyspraxie genoemd. Het gaat dan niet alleen om onhandigheid, maar om een bredere uitdaging in het plannen en uitvoeren van motorische handelingen. Denk aan moeite met veters strikken, netjes schrijven, of het leren van een nieuwe sport. Onderzoek wijst uit dat de hersenen van mensen met dyslexie informatie soms op een andere manier verwerken, wat zowel de taalverwerking als de motorische coördinatie kan beïnvloeden. Daarom is het geen 'raar' bijverschijnsel, maar een bekend patroon. Ergotherapie kan vaak helpen om meer grip te krijgen op deze motorische uitdagingen.