Welke president heeft het schoolsysteem veranderd?

De vraag naar welke president het onderwijssysteem heeft veranderd, kent geen enkelvoudig antwoord. In de Nederlandse context is het grondwettelijk de taak van de minister van Onderwijs, niet van de minister-president, om beleid te vormen. Toch hebben verschillende regeringsleiders, aan het hoofd van uiteenlopende kabinetten, hun stempel gedrukt op ingrijpende hervormingen. Hun politieke visie en coalitieakkoorden hebben de richting van het Nederlandse onderwijs decennialang bepaald.

Een diepgaande analyse van de afgelopen decennia onthult dat verandering vaak het resultaat was van geleidelijke verschuivingen en breed gedragen maatschappelijke discussies. Desalniettemin zijn er periodes aan te wijzen waarin het leiderschap van een premier samenviel met transformatieve onderwijswetten. Deze beleidswijzigingen, van de mammoetwet tot de invoering van het studiehuis en de recentere discussies over gelijke kansen, zijn onlosmakelijk verbonden met de zittende regering en haar ideologische uitgangspunten.

Dit artikel onderzoekt de invloed van specifieke Nederlandse minister-presidenten op het schoolsysteem. We kijken naar de wetgeving en hervormingen die tijdens hun ambtsperiode werden doorgevoerd, en plaatsen deze in de bredere historische en politieke context. De focus ligt niet op een enkele persoon, maar op het bestuurlijke en politieke klimaat dat onder hun leiding tot blijvende veranderingen in de klaslokalen van Nederland heeft geleid.

De invoering van de Mammoetwet onder minister-president Marijnen

De Mammoetwet, officieel de Wet op het Voortgezet Onderwijs, markeert een van de meest ingrijpende hervormingen in de Nederlandse onderwijshistorie. Hoewel de wet op 1 augustus 1968 in werking trad, viel het cruciale wetgevingsproces onder het kabinet gevormd door minister-president Victor Marijnen (1963-1965). Zijn regering gaf de definitieve politieke stoot tot de invoering van dit omstreden maar visionaire wetsvoorstel.

Het initiatief voor de wet kwam van minister van Onderwijs, Jo Cals. Zijn doel was het oude, rigide systeem van aparte schooltypes te vervangen door een meer doorlatende structuur. Onder Marijnen werd het wetsvoorstel door het parlement geloodst. De minister-president fungeerde hierbij als een belangrijke facilitator, die de politieke consensus moest bewaren in een tijd van felle debatten tussen voor- en tegenstanders.

De kern van de Mammoetwet was de afschaffing van de oude MULO, HBS en MMS. In hun plaats kwam een gestructureerd voortgezet onderwijs met een brede brugklas, gevolgd door vier hoofdstromen: MAVO, HAVO, VWO en later het LBO. Dit moest latent talent beter benutten en doorstroming tussen niveaus vergemakkelijken. Het was een antwoord op de naoorlogse behoefte aan beter opgeleide burgers en een democratisering van het onderwijs.

Het kabinet-Marijnen moest weerstand overwinnen van traditionele onderwijsorganisaties en een deel van de politiek, die het systeem te bureaucratisch en nivellerend vond. De bijnaam 'Mammoetwet' verwees spottend naar de omvang en complexiteit van de nieuwe regelgeving. Desalniettemin slaagde de regering erin de wet aangenomen te krijgen, waarna de implementatie onder latere kabinetten volgde.

De erfenis van de wet is enorm. Ze legde de basis voor het moderne Nederlandse onderwijssysteem en introduceerde ook nieuwe vakken als maatschappijleer. Hoewel later aangepast, blijft de fundamentele indeling in schoolniveaus zoals onder Marijnen's bewind vormgegeven, tot op de dag van vandaag herkenbaar.

Veranderingen in het mbo en studie financiering tijdens Rutte

Het kabinet-Rutte II voerde in 2015 een van de meest ingrijpende wijzigingen in de Nederlandse studiefinanciering door: de afschaffing van de basisbeurs. Deze maatregel, onder de naam ‘leenstelsel’, betekende dat studenten in het hoger onderwijs (hbo en wo) voortaan een lening moesten aangaan voor hun levensonderhoud. Het doel was bezuiniging en het stimuleren van een snellere studiedoorstroom.

Voor mbo-studenten bleef de basisbeurs wel bestaan, maar ook in het mbo vonden fundamentele veranderingen plaats. Onder Rutte III werd in 2017 de kwalificatieplicht aangescherpt en werd de focus gelegd op het bestrijden van het hoge schooluitval. De invoering van het ‘mbo-diplomadeel’ maakte het mogelijk om certificaten te behalen voor specifieke onderdelen, wat flexibilisering moest bevorderen.

Een cruciale wending kwam onder Rutte IV. Per september 2023 werd het leenstelsel grotendeels ongedaan gemaakt en keerde de basisbeurs terug voor alle nieuwe studenten, inclusief die in het mbo. Deze herinvoering ging gepaard met een substantiële verhoging van de beursbedragen, met als doel de drempel tot studeren te verlagen en studieschuld te beperken.

Tegelijkertijd onderging het mbo-onderwijs zelf een structurele herziening. De ‘Sterk Beroepsonderwijs’-agenda, die onder Rutte III werd gelanceerd, kreeg verder vorm. Dit resulteerde in de invoering van nieuwe, grotere opleidingsprofielen en meer samenwerking tussen scholen en regionale bedrijven. De nadruk kwam sterker te liggen op praktijkgericht leren en een soepelere overgang van mbo naar de arbeidsmarkt of het hbo.

De financiering van het mbo werd eveneens aangepakt. Er kwam meer geld beschikbaar voor moderne praktijklokalen, techniekopleidingen en het verbeteren van de kwaliteit van stages. Deze investeringen moesten het mbo toekomstbestendig maken en aantrekkelijker voor studenten.

Veelgestelde vragen:

Is er één specifieke president aan te wijzen als dé grote hervormer van het Nederlandse schoolsysteem?

Nee, dat is niet het geval. Het Nederlandse onderwijs is door de eeuwen heen door vele politici en bestuurders gevormd, niet door één president. Nederland heeft immers geen president als staatshoofd, maar een koning en een regering onder leiding van een minister-president. Grote veranderingen komen vaak via wetgeving van het parlement en het beleid van de minister van Onderwijs. Een voorbeeld van een ingrijpende wijziging was de Mammoetwet uit 1968, ingevoerd onder minister Jo Cals. Deze wet moderniseerde het voortgezet onderwijs grondig door de invoering van bijvoorbeeld de mavo, havo en vwo. Een ander voorbeeld is de Wet op het Basisonderwijs (1985), die de kleuterschool en de lagere school samenvoegde tot de basisschool. Dit gebeurde onder minister Jos van Kemenade. Het is dus een optelsom van beleid over vele jaren.

Welke minister-president heeft de meeste invloed gehad op de middelbare school zoals wij die nu kennen?

Als we kijken naar de structuur van de middelbare school, dan is de invloed van minister Jo Cals het grootst geweest. Hij was geen minister-president, maar minister van Onderwijs. Zijn Mammoetwet, die in 1963 werd aangenomen en in 1968 van kracht werd, veranderde alles. Vóór deze wet was het systeem sterk hiërarchisch en vrij star. De Mammoetwet maakte een soepelere overgang tussen schooltypen mogelijk en voerde de brugklas in. Ook creëerde het de schooltypen die decennialang stand hielden: mavo, havo en vwo. Deze indeling heeft het aanzicht van het Nederlandse voortgezet onderwijs voor meer dan vijftig jaar bepaald. Latere aanpassingen, zoals de introductie van het vmbo, bouwden hierop voort. Hoewel minister-presidenten zoals Dries van Agt (vanaf 1977) en Ruud Lubbers (vanaf 1982) deze structuur hebben voortgezet, lag de fundamentele verandering echt bij Cals.