Welke spellen zijn goed voor de executieve functies?

Executieve functies vormen het regiecentrum van onze hersenen. Dit zijn de cognitieve processen die ons in staat stellen om doelgericht te handelen, impulsen te beheersen, problemen op te lossen en te schakelen tussen taken. Ze zijn cruciaal voor succes op school, op het werk en in het dagelijks leven. Net als een spier kunnen deze hersenfuncties getraind worden, en spel is hiervoor een van de meest effectieve en toegankelijke middelen.

Bij het kiezen van de juiste spellen gaat het niet alleen om vermaak, maar om de specifieke mentale handelingen die ze vereisen. Een goed spel daagt de speler uit om vooruit te denken, strategieën aan te passen bij tegenslag, informatie in het werkgeheugen vast te houden en reacties te onderdrukken die tot een fout leiden. Deze processen vormen de kern van executieve vaardigheden zoals plannen, cognitieve flexibiliteit en inhibitie.

In dit artikel verkennen we verschillende categorieën van spellen – van klassieke bordspellen tot digitale apps en fysieke gezelschapsspellen – die elk op hun eigen manier een positieve bijdrage leveren aan de ontwikkeling van deze essentiële functies. We kijken naar het waarom en hoe: welke executieve functie door welk speltype wordt aangesproken en wat dat betekent voor praktische toepassing in onderwijs, therapie of thuis.

Veelgestelde vragen:

Mijn kind heeft moeite met plannen en vooruit denken. Zijn er spellen die hier specifiek bij kunnen helpen?

Ja, bepaalde spellen zijn bijzonder geschikt om planningsvaardigheden te oefenen. Bordspellen zoals 'Mens-erger-je-niet' en 'Kolonisten van Catan' vragen om vooruit te denken. Je moet beslissingen nemen niet alleen op basis van de huidige situatie, maar ook met het oog op wat je later nodig hebt of wat je tegenstanders gaan doen. Een spel als 'Minecraft' (in creatieve modus) is ook een goede oefening. Hierbij moet je een doel stellen (bijvoorbeeld een huis bouwen), bedenken welke materialen je daarvoor nodig hebt, en in welke volgorde je gaat werken. Deze spellen maken het oefenen van planning concreet en leuk.

Welk eenvoudig kaartspel kan ik met mijn kleuter doen om zijn impulsbeheersing te verbeteren?

Een heel goed en simpel kaartspel daarvoor is 'Mens-erger-je-niet' in kaartvorm, of een aangepaste versie van 'Kwartet'. De sleutel ligt in het invoeren van een simpele regel: wacht op je beurt. Laat je kind zijn kaart alleen neerleggen als jij dat aangeeft, bijvoorbeeld door op tafel te tikken. Begin met een korte wachttijd van een seconde en bouw dit langzaam op. Het klassieke spel 'Jungle Speed' is hier ook voor geschikt, maar dan moet je de regel omdraaien: je pakt alleen de totem als er een afgesproken, specifieke kaart ligt, niet bij bijna-gelijke kaarten. Dit leert je kind om eerst na te denken, niet meteen te reageren.

Helpen computerspellen ook bij de ontwikkeling van executieve functies, of zijn het alleen bordspellen?

Computerspellen kunnen zeker helpen, maar de soort game is belangrijk. Snelle actiegames vragen om goede aandacht en snelle beslissingen onder druk. Denk aan games waar je veel informatie tegelijk moet verwerken. Puzzle-games zoals 'Portal' of 'The Witness' trainen juist probleemoplossend denken en cognitieve flexibiliteit: je leert regels kennen en moet die later op een nieuwe manier toepassen. Het voordeel van een goed bordspel is vaak de sociale interactie en het moeten onthouden van regels zonder dat de computer helpt. Een combinatie van beide soorten spellen biedt waarschijnlijk de meest brede oefening.

Ik zoek een spel voor een ouder persoon die mentaal actief wil blijven. Zijn er opties?

Zeker. Denkspellen die verschillende functies tegelijk aanspreken zijn hiervoor geschikt. 'Rummikub' is een uitstekende keuze. Het combineert het herkennen van patronen (volgordes en groepen), planning (welke stenen leg je eerst af), en cognitieve flexibiliteit (je plan aanpassen als een tegenstander iets weglegt). Een ander goed spel is 'Scrabble' of 'Wordfeud', waarbij je werkgeheugen (beschikbare letters), strategie (plaatsing voor hoogste score) en taalvaardigheid worden gebruikt. Deze spellen zijn uitdagend, maar hebben een rustig tempo en zijn ook sociaal zeer plezierig.

Hoe kan ik zelf een spel bedenken om het werkgeheugen van mijn kind te trainen?

Je kunt een eenvoudig geheugenspel maken met voorwerpen uit huis. Leg bijvoorbeeld vijf voorwerpen op een dienblad (een sleutel, een lepel, een munt, een knikker, een pen). Laat je kind een minuut kijken. Bedek het dienblad met een doek en vraag je kind de voorwerpen op te noemen. Maak het moeilijker door een voorwerp weg te halen en te vragen wat ontbreekt, of door de volgorde van de voorwerpen te veranderen. Een andere variant is het 'verhaal-spel': de eerste persoon zegt "Ik pak mijn koffer en ik doe er een tandpasta in". De volgende herhaalt dat en voegt iets toe. Dit traint het vasthouden en updaten van informatie, de kern van het werkgeheugen.